14 czerwca obchodzimy Światowy Dzień Krwiodawcy. Data nie jest przypadkowa. Tego dnia, w 1868 roku, urodził się Karl Landsteiner, austriacki lekarz, który odkrył grupy krwi i stworzył fundament współczesnej transfuzjologii. Za swoje odkrycie otrzymał Nagrodę Nobla w 1930 roku.
Dziś trudno wyobrazić sobie medycynę bez tej wiedzy. Jeszcze sto kilkadziesiąt lat temu przetoczenie krwi było bardziej loterią niż leczeniem. Lekarze nie wiedzieli, dlaczego jedni pacjenci przeżywali transfuzję, a inni umierali mimo pozornie identycznego zabiegu. Dopiero odkrycie grup krwi pozwoliło zrozumieć, że organizm rozpoznaje własne krwinki i potrafi gwałtownie reagować na obce.
Dzięki odkryciu Landsteinera bezpieczne transfuzje, operacje kardiochirurgiczne, leczenie nowotworów, transplantacje czy ratowanie ofiar ciężkich urazów stały się możliwe. Jednak, mimo ogromnego postępu technologicznego, współczesna medycyna nadal opiera się na czymś prostszym niż nowoczesna technologia: na drugim człowieku, który zdecydował się oddać krew.
Dlaczego krew jest potrzebna?
Większość osób kojarzy oddawanie krwi z wypadkami komunikacyjnymi. Rzeczywiście, ciężkie urazy mogą powodować masywną utratę krwi, ale nie jest to najczęstsza sytuacja, w której wykorzystuje się preparaty krwiopochodne. Krew i jej składniki otrzymują również pacjenci leczeni onkologicznie, osoby po rozległych operacjach, pacjenci po oparzeniach, osoby z zaburzeniami krzepnięcia, chorobami hematologicznymi czy chorobami rozrostowymi szpiku. Potrzebują jej również chorzy poddawani transplantacjom oraz skomplikowanym zabiegom kardiochirurgicznym.
Co dzieje się z krwią po oddaniu?
Krew pobrana do worka nie trafia bezpośrednio do drugiego człowieka. Najpierw musi zostać przebadana. Bada się stężenie hemoglobiny, oznacza grupę krwi oraz wykonuje badania w kierunku zakażeń, takich jak HIV czy wirusowe zapalenie wątroby typu B i C. Następnie rozpoczyna się proces preparatyki. W specjalnych wirówkach krew zostaje rozdzielona na składniki. Ten rozdział sprawia, że z jednej donacji można uzyskać koncentrat krwinek czerwonych, osocze oraz koncentrat płytek krwi. Pacjenci rzadko otrzymują krew pełną, czesto to są konkretne preparaty. Na przykład pacjent po chemioterapii może potrzebować płytek krwi a chory z ciężką niedokrwistością będzie potrzebował krwinek czerwonych. Jedna donacja może więc pomóc kilku osobom jednocześnie.
Czy oddanie krwi jest bezpieczne?
Zdrowy dorosły człowiek posiada około 4,5–6 litrów krwi. Podczas donacji pobiera się 450 ml, czyli mniej niż 10% całkowitej objętości. Organizm bardzo szybko wyrównuje utraconą objętość płynów, dlatego tak ważne jest odpowiednie nawodnienie przed oddaniem krwi. Znacznie dłużej trwa odbudowa komórek krwi, ale również ten proces przebiega fizjologicznie i jest uwzględniony w odstępach pomiędzy kolejnymi donacjami. Dlatego kandydaci na dawców przechodzą szczegółowy wywiad oraz badanie lekarskie. Nie chodzi o utrudnianie oddawania krwi. Chodzi o bezpieczeństwo zarówno biorcy, jak i samego dawcy.
Dlaczego czasem brakuje krwi?
W mediach regularnie pojawiają się komunikaty o niskich stanach magazynowych poszczególnych grup krwi. Dla wielu osób jest to zaskakujące. Dlaczego czasami brakuje krwi? Odpowiedź jest prostsza, niż mogłoby się wydawać. Krew ma ograniczony termin przydatności do użycia. Nie można jej magazynować przez lata jak leków czy sprzętu medycznego. Jednocześnie zapotrzebowanie na nią jest stałe.
Latem dodatkowo rośnie liczba urazów i wypadków, a część regularnych dawców przebywa na urlopach. W efekcie właśnie okres wakacyjny często okazuje się najtrudniejszy dla centrów krwiodawstwa.
Czy sztuczna krew zastąpi kiedyś dawców?
To pytanie fascynuje naukowców od dziesięcioleci. Prowadzone są badania nad sztuczną krwią oraz laboratoryjną hodowlą krwinek czerwonych. Powstają również nowe technologie przechowywania preparatów krwi oraz rozwiązania pozwalające ograniczyć konieczność wykonywania transfuzji.
Coraz większą rolę odgrywa również koncepcja Patient Blood Management, czyli racjonalnego gospodarowania krwią pacjenta. Lekarze starają się nie tylko leczyć skutki utraty krwi, ale również zapobiegać niedokrwistości, ograniczać krwawienie podczas zabiegów oraz lepiej wykorzystywać własne zasoby organizmu chorego.
To ważny kierunek rozwoju współczesnej medycyny. Jednak mimo ogromnych postępów nauki nie udało się dotychczas stworzyć rozwiązania, które mogłoby zastąpić ludzką krew na szeroką skalę. Nie potrafimy jej produkować przemysłowo. Nie potrafimy jej wyhodować w ilościach potrzebnych szpitalom. Dziś jedynym źródłem krwi pozostaje człowiek.
Kto może oddać krew?
W Polsce obowiązują szczegółowe zasady kwalifikacji kandydatów na dawców krwi. Najbardziej praktycznym i aktualizowanym źródłem dla pacjentów jest strona Narodowego Centrum Krwi, które działa pod nadzorem Ministerstwa Zdrowia. Podstawą prawną są także przepisy dotyczące publicznej służby krwi oraz szczegółowe kryteria kwalifikacji dawców.
W uproszczeniu dawcą krwi może zostać osoba, która:
- ma od 18 do 65 lat,
- waży co najmniej 50 kg,
- jest zdrowa,
- nie ma objawów infekcji,
- nie przyjmuje leków stanowiących przeciwwskazanie do oddawania krwi,
- przejdzie pozytywnie wywiad medyczny i badanie lekarskie przed donacją.
- u której w ciągu ostatnich 4 miesięcy nie wykonano tatuażu, przekłucia uszu lub innych części ciała, akupunktury o ile nie została wykonana przez wykwalifikowaną osobę przy użyciu jałowych jednorazowych igieł,
- która w ciągu ostatnich 4 miesięcy nie miała wykonanych żadnych zabiegów operacyjnych, endoskopowych i innych diagnostycznych badań (np. gastroskopii, panendoskopii, artroskopii, laparoskopii),
Kobieta nie może oddawać krwi podczas ciąży oraz przez 6 miesięcy po porodzie lub zakończeniu ciąży.
Przed oddaniem krwi należy:
- być wyspanym,
- zjeść lekki posiłek,
- dobrze się nawodnić (około 2 litrów płynów w ciągu doby poprzedzającej donację),
- nie spożywać alkoholu przynajmniej przez 24 godziny przed pobraniem.
Warto też wiedzieć, że samo przyjmowanie leków nie zawsze dyskwalifikuje. Przykładowo środki antykoncepcyjne zwykle nie stanowią przeciwwskazania. Natomiast decyzja zawsze należy do lekarza kwalifikującego dawcę. Kwalifikacja dawcy w równym stopniu chroni biorcę i dawcę. Lekarz ocenia, czy oddanie 450 ml krwi nie spowoduje pogorszenia stanu zdrowia osoby zgłaszającej się do donacji. Dlatego nawet czasowe przeciwwskazania nie są „karą”, lecz elementem systemu bezpieczeństwa.
Kto może zostać dawcą krwi – Narodowe Centrum Krwi
oraz
Najczęstsze pytania dotyczące krwiodawstwa – Narodowe Centrum Krwi
